نگاهی به «یادداشت‌هایی بر تبعید» در نوزدهمین جشنواره بین‌المللی فیلم مستند ایران «سینماحقیقت»

«گوستاوو کاسترو» Gustavo Castro در فیلم مستند «یادداشت‌هایی بر تبعید» Notes on a Exile به از طریق روایت داستان خانواده «لطیف» که متشکل از فلسطینی‌ها و برزیلی‌هاست؛ تصویری چندوجهی و جامع از مردم فلسطین ترسیم می‌کند. این مستند با ارائه گاه‌شماری آگاهی‌بخش از مناقشات، به نتیجه‌گیری بسیار تأمل‌برانگیزی می‌رسد: این‌که چگونه ممکن است نسل‌کشی‌ای که بیش از هر رویداد دیگری در تاریخ با دوربین ثبت و ضبط شده، در میان اقیانوسی از اطلاعات در شبکه‌های اجتماعی، همچنان مورد تردید قرار گیرد یا به‌سادگی نادیده انگاشته شود.

تصاویر مربوط به مواجهه‌ای با یک خانواده‌ برزیلی ـ فلسطینی در کرانه‌ی باختری در سال ۲۰۱۸، پس از هفتم اکتبر ۲۰۲۳ دوباره مورد توجه قرار می‌گیرند. آنچه قرار بود فیلمی درباره‌ امکان‌های همزیستی در سرزمین اشغالی باشد، به تأملی بی‌رحمانه پیرامون استعمار، آپارتاید، نسل‌کشی و تکثیرِ اخیرِ تصاویرِ جنگ بدل می‌شود؛ تصاویری که توسط خودِ قربانیانِ کشتاری خلق شده‌اند که در گذر زمان مدام تکرار می‌شود.

در سال ۲۰۱۸، «گوستاو کاسترو» فیلمساز اهل ایالت جنوبی پارانا در برزیل، به فلسطین سفر و از آنجا فیلم‌برداری کرد و به عنوان بخشی از اولین گام‌ها برای تولید مستندی که در نظر داشت، فیلمی که فلسطین متنوع را به تصویر می‌کشد، از ساکنان آنجا شهادت گرفت.

یکی از ارکان لحن تحلیلی این فیلم مستند۸۰ دقیقه‌ای روایت اول‌شخصِ کارگردان است، روایت فیلم در سه بستر زمانی پیش می‌رود؛ خودِ سفر، بستر تاریخی، و زمان حال. دیدگاه «کاسترو» مخاطب را در تمامی این دوره‌ها همراهی می‌کند؛ از کرانه باختریِ تحت اشغال در سال ۲۰۱۸ گرفته که با محدودیت‌های رفت‌وآمد، اشغالگری اسرائیل و تلاش‌هایی برای مقاومت همراه بود، تا آرشیوهای تاریخی و ویدیوهایی که قربانیان فلسطینی در شبکه‌های اجتماعی به اشتراک گذاشته‌اند؛ ویدیوهایی مربوط به حملاتی که پس از اکتبر ۲۰۲۳ رخ دادند.

با توجه به جلب‌توجهِ بیشتر به اقدامات دولت برزیل پس از آغاز این مرحله از مناقشه، اقداماتی همچون محکوم کردن رفتارهای نسل‌کشانه‌ی نیروهای اسرائیلی و انجام عملیات نجات شهروندان برزیلی از منطقه، فرصتی فراهم شده است تا دیدگاهی برزیلی پیرامون این موضوع مطرح شود. از این رو، تولید مستندهایی نظیر «یادداشت‌هایی درباره یک تبعید» اثر کاسترو، امری قابل‌انتظار بود. با این حال، چنان‌که خودِ کارگردان در روایتِ متنِ فیلم اشاره می‌کند، ایده‌ اولیه‌ این مستند به سال ۲۰۱۸ بازمی‌گردد؛ زمانی که او گروهی مسیحی را در سفری به «سرزمین مقدس» و سپس کرانه باختری همراهی می‌کرد. در آنجا، آن‌ها با اعضای خانواده‌ی «لطیف» که متشکل از فلسطینی‌ها و برزیلی‌هاست؛ مصاحبه‌هایی انجام دادند. کاسترو تا حدودی بر مزرعه‌ی کوچک این خانواده تمرکز می‌کند و از همان نقطه، تصویری جامع و دقیق از مردم فلسطین ترسیم می‌کند؛ تصویری که بسیار متنوع‌تر و چندوجهی‌تر از آن چیزی است که رسانه‌های غربی مایل به اذعان آن هستند.

هم‌زمان، او گاه‌شماری از تاریخ فلسطین و چگونگی تحول مناقشات با اسرائیل در گذر سال‌ها را ترسیم می‌کند. کاسترو بر یادآوری تلاش‌های پیشین برای برقراری صلح تأکید می‌کند و به نقش چهره‌هایی از جامعه یهودی، اشاره می‌کند؛ کسی که سرانجام به دست یک صهیونیستِ اسرائیلیِ راست‌گرای افراطی، که با «پیمان‌های اسلو» مخالف بود، ترور شد. این رویکرد، علاوه بر ارائه تصویری کامل‌تر و آگاهی‌بخش‌تر، بر این واقعیت نیز صحه می‌گذارد که در میان جامعه یهودیان ــ حتی در داخل خودِ اسرائیل ــ اجماعی پیرامون صهیونیسم وجود ندارد؛ نکته‌ای که می‌تواند پاسخی باشد برای خاموش کردن برخی دیدگاه‌های یهودستیزانه؛ دیدگاه‌هایی که متأسفانه هم‌زمان با مخالفت‌ها علیه پروژه توسعه‌طلبانه تل‌آویو و واشنگتن، قوت گرفته‌اند.

کاسترو متوجه می‌شود که بهتر است بگذارد واقعیت‌ها خودشان با مخاطب سخن بگویند. به‌علاوه، هرگونه ضعف فنی که ممکن است از یک کارگردان در نخستین فیلم بلندش سر بزند، در برابر شجاعتِ پرداختن به چنین موضوعی در مقطعی تا این حد حیاتی، رنگ می‌بازد. حتی با وجود اعلام آتش‌بس‌های مختلف که ارتش اسرائیل همین حالا هم آن را نقض می‌کند، هنوز راه درازی تا رسیدن به چیزی شبیه به صلح در پیش است و نمی‌توان به‌سادگی فجایع سال‌های اخیر را به دست فراموشی سپرد. بنابراین، هر چه در سراسر جهان صداهای بیشتری علیه نسل‌کشی مردم فلسطین بلند شود، بهتر است. فراتر از این، فیلم «یادداشت‌هایی درباره یک تبعید» در لحظات پایانی خود به نتیجه‌گیری بسیار تأمل‌برانگیزی می‌رسد. فیلم این پرسش را مطرح می‌کند که چگونه ممکن است رویدادی همچون نسل‌کشی فلسطینی‌ها که شاید بتوان گفت بیش از هر نسل‌کشی دیگری در تاریخ با دوربین ثبت و ضبط شده است؛ همچنان مورد تردید قرار گیرد یا به‌سادگی نادیده انگاشته شود؟ پاسخ در نحوه مصرف اطلاعات در بستر شبکه‌های اجتماعی و در عصرِ جریانِ بی‌پایانِ محتوا نهفته است.

نوزدهمین دوره جشنواره بین‌المللی فیلم مستند ایران «سینماحقیقت» به دبیری «محمد حمیدی مقدم» و با آثاری از کارگردانان کشورهای مختلف جهان در بخش‌های رقابتی و غیررقابتی، برگزاری کارگاه‌های آموزشی و … از روزهای ۱۹ تا ۲۵ آذرماه ۱۴۰۴ (۱۰ تا ۱۶ دسامبر ۲۰۲۵) در سالن‌های پردیس سینمایی ملت در شهر تهران برگزار شد.